Erməni üzsüzlüyü, ya sözsüzlüyü?
Erməni üzsüzlüyü, ya sözsüzlüyü?.. Hissizliyi də ola bilər. Mən həmişə öz həyatımı ona görə çətinləşdirirəm ki, bütöv bir hadisəyə, uzun bir həyatın özünə yox, bir neçə saniyəyə, bəzən də çox kiçik bir detala ilişib qalıram. Həmişə özümü özümə belə yozuram: mənim gözümün kamerası var. Hadisənin içindən bulanıq, fokussuz bir səhnə çəkir, mənim üçün bütün həqiqət elə o bir kadrdan, o kiçik detaldan ibarət olur. Məsələn, illər əvvəl qonşumun uşağının başına bədbəxt hadisə gəlmişdi.
O günlərdə ona kömək etmək üçün əlimdən gələni, gəlməyəni əsirgəməmişdim. Bir neçə gün çox ağır keçmişdi. Amma mənim yaddaşım özündə həmin hadisəni yox, başqa bir qış səhərini saxlamağı seçdi. Möhkəm qar yağırdı. Səhər qapı döyüldü. Açanda uşağın atası əlində bel, soyuqdan büzüşmüş halda qarşımda dayanmışdı: “Sabahın xeyir, qonşu. Qar hər yeri tutub, uşaqlar yıxılar. Olar sizin də qapının ağzını təmizləyim?” Gözümün kamerasında o gün bir ata siluetinə çevrildi.
Əlində bel, qarın içində, soyuq bir qış səhərində qapımızın ağzında dayanıb ən səmimi minnətdarlığını bildirməyə çalışan bir insan. Məncə, insan yaddaşı da belədir; bəzən ona xatirə də deyirik. İnsan bütöv bir faciəni yox, böyük hadisələrin içindən gözünün kamerasına ilişən həmin o bir neçə saniyəlik kadrı saxlayır. Böyük müharibələrin, dəhşətli işğalların arxasında da elə bu kiçik görüntülər durur: ayrılıq anında evindən qopardılıb aparılan canın ağrısı, ya da illər keçsə də, damaqdan çəkilməyən o sonuncu qurtum suyun dadı... Bəlkə elə bu səbəbdən heç vaxt tarix dərslərini sevməmişəm.
Torpaq üstündə yürüşlər, hakimiyyət davaları, taxtdan düşüb taxta qalxma hadisələri... Mənim yaradılışıma uzaq idi dava, qan, dalaş. Orada ancaq hadisələr danışılırdı, insanların hissləri yox. Məsələn, mən Tomrisin ana həsrətini tarix kitabından duya bilməmişdim - üzümü ona çevirən kimi əlində kəsilmiş baş görüb gözümü yummuşdum. Amma illər sonra 93-ün o sazaqlı günlərində, Murovun çovğununda nəfəsi ilə körpəsini isitməyə çalışan, nəfəssiz olduğunu bilə-bilə balasının buz tutmuş bədənini qarlı dağlar boyunca qucağından yerə qoymayan bir ananın faciəsini fotolarda görəndə, xatirələrdə oxuyanda başa düşmüşdüm Tomrisin oğul dağını. Kitab deyir: İşğal. Yaddaş deyir: Mənim evim. Kitab deyir: Köçkünlük. Yaddaş deyir: Həyətimdə qalan əlüzyuyan. Kitab deyir: Müharibə. Yaddaş deyir: Son içdiyim suyun dadı. İndi, illər sonra, xəbər lentlərinə baxıram.
Diplomatik korpus Gəncəsər monastırını gəzir. Hikmət Hacıyev ermənilərin “qədim əlyazma” adı ilə sərgilədiyi bir kitabı qaldırıb qonaqlara göstərir: ilk səhifəsində bir-iki sətir yazı var, qalan bütün səhifələr isə bomboşdur. O bomboş, ağ səhifələr- necə də dəqiq, necə də amansız bir yaddaşdır ... Əslində, böyük kədər və faciə görmüş xalqlar tarixin sınağından öz həqiqi yaddaşları, mədəniyyətləri, sənətləri ilə çıxırlar. Məsələn, yəhudilər almanların onlara yaşatdığı Holokost dəhşətini, Holokost faciəsini dünyada uydurma bəhanələrlə yox, dərin kinomatoqrafiyaları, ədəbiyyatları, fəlsəfələri və kədəri sənətə çevirən böyük mədəniyyətləri ilə anlatdılar, hafizələrə həkk etdilər. Çünki arxalarında silinməz kökləri və mənəvi haqları var idi. Amma özünə saxta keçmiş uydurmaq istəyənlərin əlində nə dərin bir mədəniyyət, nə də söykənə biləcəkləri həqiqi bir tarix olur.
Onlar kitabın ilk səhifəsinə yalanlarını cızma-qara edə bilərlər, amma gerisini doldurmağa nə ruhları çatır, nə də yaşadıqları bir mənəvi həqiqət. Bəli, ruhu və kökü olmayan yerdə sənət də yaranmır, tarix də yazılmır - səhifələr bomboş, ağ qalır. Sabah 15 sentyabrdır. Uşaqlar məktəbə gedəcək. İlk zəng çalınacaq, dərsliklər açılacaq. Onlar üçün yeni bir tarix başlayacaq - oxuyub-yazmağı həm də ona görə öyrənəcəklər ki, keçmişimizdən xəbərləri olsun. Biz həmin uşağın gözünün kamerasına nəyi fokuslayacağıq? Yalnız müharibəni? Yalnız rəqəmləri? Yalnız tarixləri? Yoxsa böyük hadisənin içindən bir insanın həyatını görünən edən o kiçik kadrları da? Uşağa “2 aprel 1993-cü ildə Kəlbəcər işğal olundu” demək lazımdır.
Amma həm də demək lazımdır ki, həmin günlərdə insanlar evlərindən nə götürə bildilər, nəyi orada qoydular, hansı yoldan keçdilər, nəyi son dəfə gördülər, hansı suyu sonuncu dəfə içdilər. Quru faktları insanların hiss etdikləri mənəvi həqiqətlərə mayak edərək danışmaq lazımdır. Çünki illər keçdikcə o dəhşətli hadisələrin canlı şahidləri azalacaq. Bir gün Kəlbəcərdən zorla çıxarılan, didərgin düşmüşlərin çoxu həyatda olmayacaq. Onda bizim uşaqlarımız Kəlbəcərin taleyini yalnız kitablardan oxuyacaqlar. Və bəlkə də gələcəkdə o kitablara baxacaq bir uşaq üçün həqiqi Zəfər xəritədəki rəqəmlər yox, 30 il sonra azad Kəlbəcərdə bir bulağın başından içilən o bir qurtum “İstisu”yun damaqda qalan xilaskar dadı olacaq.
Son Xəbərlər
Almaniyanın XİN rəhbəri Şəhidlər xiyabanını ziyarət edib - Fotolar
17 Noyabr 2026 18:33
Lənkəranda 3 ailənin yaşadığı ev külə döndü
17 Noyabr 2026 18:29
Kərim Vəliyev gürcüstanlı həmkarı ilə görüşdü - FOTO
17 Noyabr 2026 18:27
Zakir Həsənov Gürcüstan nümayəndə heyətini qəbul edib - Foto
17 Noyabr 2026 18:17
Gürcüstandan avtomobil gətirənlər yeni rüsum ödəməli olacaq
17 Noyabr 2026 18:15
Millimiz İraqla qarşılaşır
17 Noyabr 2026 18:10
Rəşad Nəbiyev Sabirabadda vətəndaşları qəbul etdi - Fotolar
17 Noyabr 2026 18:08
“Gələn il sosialyönümlü xərclərdə növbəti artımlar olacaq”
17 Noyabr 2026 18:04
Mariam Kvrivişvili İlham Əliyevin qəbulunda - Fotolar
17 Noyabr 2026 17:59
Putinlə ikitərəfli görüş keçirmək istəyir
17 Noyabr 2026 17:50
Prezident Almaniyanın XİN rəhbərini qəbul etdi - Fotolar
17 Noyabr 2026 17:46
Məhkəmə sədri ağır cinayət ittihamına - Bəraət verdi
17 Noyabr 2026 16:24
Generallara ali hərbi rütbələr təqdim edildi - Fotolar
17 Noyabr 2026 16:14
“Kəpəz” – “Qarabağ” matçına 1 gün ərzində rekord sayda bilet satıldı
17 Noyabr 2026 13:54
Uşaqları nəzarətsiz qoymayın! - Nazirlikdən müraciət
17 Noyabr 2026 13:24
Azərbaycanın korrupsiyaya qarşı mübarizə təcrübəsi Düşənbədə keçirilən beynəlxalq tədbirlərdə təqdim olunub
17 Noyabr 2026 12:55
Kamran Əliyev BPA-nın İcraiyyə Komitəsinin 62-ci iclasında iştirak etdi - Foto
17 Noyabr 2026 12:53
DİA ilə bağlı iddialara - Rəsmi cavab
17 Noyabr 2026 12:49
Sabah hava necə olacaq?
17 Noyabr 2026 12:44
Hikmət Hacıyev Kevin Hamiltonla görüşdü
16 Noyabr 2026 15:43
Ermənistanda saxlanılan hərbçimizin işi məhkəməyə göndərilib
16 Noyabr 2026 15:40
Taleh Kazımov: "Qlobal çağırışlara baxmayaraq iqtisadi artımımız davam edib"
16 Noyabr 2026 13:55
Nazir: "Azərbaycan iqtisadiyyatının neft-qaz sektorundan asılılığı azalır"
16 Noyabr 2026 13:27
“Hər bir qadın öz gücünə inansın” - Leyla Əliyeva
16 Noyabr 2026 13:22
Aynur Elgünəş əməliyyat olundu
13 Noyabr 2026 17:52
İnternat məktəbinin şagirdi 1500 manat oğurlayıb dönər aldı - Bu cəza verildi
13 Noyabr 2026 17:48
Küləklə bağlı - Xəbərdarlıq
13 Noyabr 2026 17:44
Ədliyyə Nazirliyinin Məhkəmə Ekspertizası Mərkəzinə qulluğa qəbulla bağlı növbəti müsabiqə elan edilir
13 Noyabr 2026 17:40
Baş Prokurorluğun nümayəndəsi Haaqada elektron sübutlar və gender əsaslı kibercinayətlərlə bağlı müzakirələrə qatılıb
13 Noyabr 2026 17:30
“Azərişıq” nümayəndələri Lənkəranda fermer və sahibkarlarla görüş keçirdi - Fotolar
13 Noyabr 2026 17:28
“ASAN xidmət”in qarşısında hamilə qadın qətlə yetirildi
13 Noyabr 2026 17:25
“Gənc bəstəkarlar yanıma gəlib ağlayırlar, işə götürülmürlər”
13 Noyabr 2026 17:24
DOST Agentliyinin işdən çıxarılan əməkdaşı ilə bağlı - Açıqlama
13 Noyabr 2026 17:21
“Azərbaycan Avropa üçün çoxtərəfli diplomatiya sahəsində mühüm tərəfdaşdır”
13 Noyabr 2026 16:55
Məktəblərdə bir həftə dərs olmayacaq
13 Noyabr 2026 15:06
Tovuzda yanacaqdoldurma məntəqəsi bağlandı - Video
13 Noyabr 2026 14:57
Paytaxtda qışa hazırlıqla bağlı müşavirələr keçirilir - Fotolar
13 Noyabr 2026 14:52
Arvadına xəyanət etməyən yeganə milyarder...
13 Noyabr 2026 14:35
“Azərbaycanın sülh təşəbbüsləri regionun inkişafına xidmət edir”
13 Noyabr 2026 14:28
Polad Həşimovun anasının vəziyyəti necədir?
13 Noyabr 2026 14:25
Şəhidin ata-anası qəzada yaralandı - Fotolar
13 Noyabr 2026 13:52
İlham Əliyevin Dublində Litva Prezidenti ilə görüşü olub
13 Noyabr 2026 13:48
İlham Əliyev Dublində Böyük Britaniyanın Baş naziri ilə görüşüb
13 Noyabr 2026 13:42
Baş prokuror Kamran Əliyev paytaxtın Binəqədi rayonunda vətəndaşları qəbul edəcək
13 Noyabr 2026 13:36
“Gənclərin ailə qurmağa marağı azalır”
13 Noyabr 2026 13:32
Bakıda kütləvi dava - 3 nəfər bıçaqlandı
13 Noyabr 2026 13:29
22° isti... - Sabahın havası
13 Noyabr 2026 13:26
Ölkədə bir şagirdə 1700 manat xərclənir
13 Noyabr 2026 13:18
Quş qripinə görə bu heyvanlar məhv olma həddinə çatıb
12 Noyabr 2026 15:46
General Natiq Əliyevin qızı saxlanıldı
12 Noyabr 2026 15:44
Əliyevlə Zelenski Dublində görüşdü - Fotolar
12 Noyabr 2026 15:41
Bu instituta icraçı direktor təyin olundu
12 Noyabr 2026 15:35
İrlandiyanın Baş naziri Prezidenti qarşıladı
12 Noyabr 2026 15:33
Vilayət Eyvazov Gəncədə vətəndaş qəbulu və sıra baxışı keçirdi - Video
12 Noyabr 2026 15:29
AFFA-nın keçirdiyi liqada biabırçılıq
12 Noyabr 2026 14:25
Bakıda yanıq xəsarətləri alan şəxs ölüb.
12 Noyabr 2026 14:23
Rusiyaya qarşı yeni sanksiya paketi hazırlanıb
12 Noyabr 2026 14:16
Bu ödənişin 50 faizini sahibkarlar üçün dövlət ödəyəcək
12 Noyabr 2026 14:14
Atasının ölümünə səbəb olan sürücü həbsdən azad edildi
12 Noyabr 2026 14:11
Qubada qəbiristanlıqdan meyit tapıldı
12 Noyabr 2026 14:08
Hakimi təhqir edən baş məşqçi və futbolçunun cəzası bilindi
12 Noyabr 2026 14:06
100-dən çox 150 illik ağacları kəsən dəstəyə qarşı əməliyyat keçirildi - Video
12 Noyabr 2026 13:05
Sabah 20° isti olacaq
12 Noyabr 2026 13:02
Sabah bu ərazilər üzrə pensiyalar ödəniləcək
12 Noyabr 2026 12:59
Evdə halı pisləşən gənc qız dünyasını dəyişdi - onun 25 yaşı olduğu deyilir
12 Noyabr 2026 12:54
Niyazi Bayramov vətəndaşların müraciətlərini dinlədi - Fotolar
11 Noyabr 2026 19:21
Milli Qəhrəman süni tənəffüs aparatına qoşuldu
11 Noyabr 2026 19:19
Ermənistan həmin hüququndan məhrum edildi
11 Noyabr 2026 19:17
Gəncədə “TIR” sərnişin avtobusuna çırpıldı
11 Noyabr 2026 19:15
“Məşğul əhalinin 65 faizi əmək müqaviləsi olmadan çalışır”
11 Noyabr 2026 19:12
Üç yaşınadək uşağa görə verilən müavinətlə bağlı - Yeni tələb
11 Noyabr 2026 19:11
Məzuniyyətin pulla əvəzlənməsinin qadağan olunması təklif edilir
11 Noyabr 2026 19:09
Maaşın gecikdirilməsi və ya azaldılmasına nəzarət gücləndirilir
11 Noyabr 2026 19:07
Millimiz İsveçrəyə məğlub oldu
11 Noyabr 2026 19:05
Arvadının iynə vurduğu kişi öldü
11 Noyabr 2026 19:03
Şamaxıda qadın su çənində boğuldu
11 Noyabr 2026 19:01
Zelenski sabah onlarla görüşəcək
11 Noyabr 2026 18:48
Rəna Soltanovanın təşkilatçılığı ilə VI Estetik Tibb Konfransı böyük uğurla baş tutub - Fotolar
11 Noyabr 2026 18:35
Xocavənd rayonunda mina hadisəsi baş verib
11 Noyabr 2026 18:18
Bu ərazilərdə qaz kəsiləcək
11 Noyabr 2026 18:09
Paşinyan Ərdoğan və Pezeşkianla görüşdü
11 Noyabr 2026 18:05
“Xəstəxanada üç dəfə qıcolma tutdu, əlillik təyin edilmir” - Rəsmi açıqlama
11 Noyabr 2026 14:21
“Burger King” paytaxtdan kənarda ilk restoranını Sumqayıtda açdı! - Fotolar
11 Noyabr 2026 13:57
Prezident həmkarına başsağlığı verdi
11 Noyabr 2026 13:44
Lixtenşteyn - Azərbaycan matçının hakimləri açıqlandı
11 Noyabr 2026 13:40
İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva COP31-in Liderlər Sammitində iştirak edirlər
11 Noyabr 2026 13:37
Şöbə rəisi qəfil vəfat etdi
11 Noyabr 2026 13:28
Fuad Muradov Polşada Azərbaycan icması ilə görüşdü - Fotolar
11 Noyabr 2026 13:14
Ərdoğanla Quterreş Əliyevi qarşıladılar - Canlı
11 Noyabr 2026 12:42
Ombudsman bu sahələrə daha çox maliyyə ayrılmasını təklif etdi
11 Noyabr 2026 12:23
2 nəfər dəm qazından boğuldu
11 Noyabr 2026 12:20
FHN-in “N” saylı hərbi hissəsində andiçmə mərasimi keçirilib
11 Noyabr 2026 12:10
Daxili işlər nazirinin Gəncədə keçirəcəyi vətəndaş qəbulu və sıra baxışının tarixi dəyişdi
11 Noyabr 2026 12:04
Ədliyyə Nazirliyinin kollektivi Zəfər parkını ziyarət edib
11 Noyabr 2026 11:59
Dünənin Xəbərləri
Almaniyanın XİN rəhbəri Şəhidlər xiyabanını ziyarət edib - Fotolar
17 Noyabr 2026 18:33
Lənkəranda 3 ailənin yaşadığı ev külə döndü
17 Noyabr 2026 18:29
Kərim Vəliyev gürcüstanlı həmkarı ilə görüşdü - FOTO
17 Noyabr 2026 18:27
Zakir Həsənov Gürcüstan nümayəndə heyətini qəbul edib - Foto
17 Noyabr 2026 18:17
Gürcüstandan avtomobil gətirənlər yeni rüsum ödəməli olacaq
17 Noyabr 2026 18:15
Millimiz İraqla qarşılaşır
17 Noyabr 2026 18:10
Rəşad Nəbiyev Sabirabadda vətəndaşları qəbul etdi - Fotolar
17 Noyabr 2026 18:08
“Gələn il sosialyönümlü xərclərdə növbəti artımlar olacaq”
17 Noyabr 2026 18:04
Mariam Kvrivişvili İlham Əliyevin qəbulunda - Fotolar
17 Noyabr 2026 17:59
Putinlə ikitərəfli görüş keçirmək istəyir
17 Noyabr 2026 17:50
Prezident Almaniyanın XİN rəhbərini qəbul etdi - Fotolar
17 Noyabr 2026 17:46
Məhkəmə sədri ağır cinayət ittihamına - Bəraət verdi
17 Noyabr 2026 16:24
Generallara ali hərbi rütbələr təqdim edildi - Fotolar
17 Noyabr 2026 16:14
“Kəpəz” – “Qarabağ” matçına 1 gün ərzində rekord sayda bilet satıldı
17 Noyabr 2026 13:54
Uşaqları nəzarətsiz qoymayın! - Nazirlikdən müraciət
17 Noyabr 2026 13:24
Azərbaycanın korrupsiyaya qarşı mübarizə təcrübəsi Düşənbədə keçirilən beynəlxalq tədbirlərdə təqdim olunub
17 Noyabr 2026 12:55
Kamran Əliyev BPA-nın İcraiyyə Komitəsinin 62-ci iclasında iştirak etdi - Foto
17 Noyabr 2026 12:53
DİA ilə bağlı iddialara - Rəsmi cavab
17 Noyabr 2026 12:49
Sabah hava necə olacaq?
17 Noyabr 2026 12:44
Köşə
kriminal
Vüsalın qətlini sifariş verənin məhkəməsi başlayır - 13 il sonra...
1 Sentyabr 2026 13:09
Böyükağa Abdullayev
Meşələrdə itib-batan milyonlar – Nazirliyin odunçuluq biznesi
17 Noyabr 2023 15:35
Böyükağa Abdullayev
Çörəyin Ucuzlaşması Onun Çəkisinə və Keyfiyyətinə Təsir Göstərməməlidir - TƏHLİL
1 Noyabr 2023 9:51
Gülşən Məmmədoğlu
Rusiya üçün Ermənistana sahiblənməkdən daha önəmli olan nədir?
22 Oktyabr 2023 14:20
Kamal Əliyev
Ermənistan 3+3 formatına razılaşır?
20 Oktyabr 2023 12:10
Kamal Əliyev
Paşinyan Meğri məsələsində güzəştə gedəcəkmi?
18 Oktyabr 2023 14:57
Rəşad Ergün
Rövnəq Abdullayev, milli komanda və "peraşki"
18 Oktyabr 2023 12:29
Ələddin Rüstəmli
İsrail-Fələstin münaqişəsində haqlı tərəf hansıdır?
12 Oktyabr 2023 22:13